पंढरपूर, दि. 25 ( लेखक : शुभम पांडुरंग गवस ) : “टाळ-मृदंगाचा ध्वनी… जीव रंगला हरी…सावळा विठ्ठल शोभे विटेवर… कृपा राहो त्याची सर्वांवर…”आषाढातील मेघ दाटून येतात, धरती हिरवीगार शाल पांघरते, वातावरणात पावसाचा सुगंध दरवळतो आणि त्याच वेळी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून एकच स्वर दुमदुमू लागतो—”विठ्ठल… विठ्ठल… जय हरी विठ्ठल!” हा केवळ जयघोष नसतो; तो असतो लाखो भाविकांच्या अंतःकरणातून उमटलेला भक्तीचा स्वर. हा दिवस म्हणजे आषाढी एकादशी—वारकरी संप्रदायाचा सर्वात मोठा उत्सव, महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेचे जिवंत प्रतीक आणि भक्त व भगवंत यांच्या अतूट नात्याचा दिव्य सोहळा.
आषाढी एकादशी हा केवळ पंचांगातील एक दिवस नाही. तो श्रद्धेचा उत्सव आहे, समतेचा संदेश आहे, मानवतेचा महापर्व आहे आणि प्रेमाच्या नात्याने देवाला जिंकणाऱ्या भक्तांचा विजयदिन आहे. या दिवशी लाखो वारकरी शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करून पंढरपूरकडे चालत निघतात. त्यांच्या पायांना फोड आलेले असतात, अंगावर पावसाच्या सरी कोसळत असतात, उन्हाची तिरीपही सोसावी लागते; पण त्यांच्या चेहऱ्यावर थकव्याची रेषा नसते. कारण त्यांच्या मनात असतो फक्त एकच ध्यास—”माझा विठुराया… माझा पांडुरंग!”टाळ-
मृदंगाचा मंजुळ नाद, वीणेच्या तारांवर झंकारणारे अभंग, फुगड्या, भारुडे, हरिपाठ, ज्ञानोबा-तुकारामांचा अखंड जयघोष आणि हरिनामाच्या गजराने अवघा महाराष्ट्र भक्तिरसात चिंब भिजून जातो. प्रत्येक दिंडीत शिस्त, प्रत्येक वारकऱ्याच्या चेहऱ्यावर समाधान आणि प्रत्येक पावलात विठ्ठलभक्तीचा उत्साह दिसून येतो. वारी म्हणजे चालणे नाही, तर जगणे शिकवणारी परंपरा आहे.
पंढरपूरची वाट ही केवळ रस्त्यांची वाट नसते; ती भक्तीच्या प्रवासाची वाट असते. या वाटेवर कोण मोठा, कोण लहान, कोण श्रीमंत, कोण गरीब असा कोणताही भेद राहत नाही. सर्वांच्या गळ्यात तुळशीची माळ, कपाळावर गोपीचंदनाचा टिळा, हातात टाळ आणि मुखी हरिनाम. यापेक्षा मोठी समता जगात कुठे दिसेल?विठ्ठल हा इतर देवांसारखा सिंहासनावर बसलेला नाही. तो आपल्या भक्तांसाठी विटेवर उभा आहे. पुंडलिकाच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन तो आजही तसाच उभा आहे—हात कमरेवर ठेवून, चेहऱ्यावर प्रसन्न हास्य आणि डोळ्यांत भक्तांविषयी अपरंपार माया. जणू तो आपल्या प्रत्येक भक्ताला सांगत असतो, “मी तुझी वाट पाहत आहे.”भक्त आणि विठ्ठल यांचे नाते हे शब्दांच्या पलीकडचे आहे.
देवाला मंदिरात शोधण्यापेक्षा भक्ताच्या निर्मळ मनात शोधण्याचा संदेश संतांनी दिला. संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानाचा मार्ग दाखविला, संत नामदेवांनी विठ्ठलाशी सख्यभाव जपला, संत एकनाथांनी समाजप्रबोधन केले, तर संत तुकारामांनी अभंगातून जनमानसात भक्तीचा दीप प्रज्वलित केला. या संतांच्या विचारांनी वारी आजही लाखो लोकांना एकत्र आणते.
आषाढी एकादशीच्या दिवशी पंढरपूर नगरीचे रूपच पालटते. चंद्रभागेच्या तीरावर लाखो भाविक स्नान करतात. विठ्ठलाच्या मंदिरात दर्शनासाठी लांबच लांब रांगा लागतात. मात्र त्या रांगेत उभा असलेला प्रत्येक भाविक आनंदी असतो. कारण त्याला खात्री असते की, काही क्षणांनी त्याची नजर त्या सावळ्या विठुरायावर पडणार आहे. त्या एका दर्शनासाठी तो वर्षभर वाट पाहत असतो.आजच्या यांत्रिक आणि धावपळीच्या जीवनात वारी आपल्याला थांबायला शिकवते. ती सांगते—अहंकार सोडा, प्रेम स्वीकारा; द्वेष विसरा, माणुसकी जपा; देव शोधायचा असेल तर तो प्रत्येकाच्या हृदयात आहे. म्हणूनच वारी ही केवळ धार्मिक यात्रा नाही, तर ती समाजप्रबोधनाची, संस्कारांची आणि माणुसकीची विद्यापीठ आहे.आषाढी एकादशीचा संदेश आज अधिक महत्त्वाचा वाटतो.
समाजात वाढत चाललेली असहिष्णुता, स्पर्धा, स्वार्थ आणि तणाव यामध्ये वारकरी संप्रदाय आपल्याला समतेचा, संयमाचा, सेवाभावाचा आणि प्रेमाचा मार्ग दाखवतो. लाखो लोक एकत्र येऊनही शिस्त, स्वच्छता, सहकार्य आणि परस्पर सन्मान कसा जपायचा, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे वारी.विठ्ठल हा केवळ देव नाही; तो महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा श्वास आहे. वारकरी हा केवळ भाविक नाही; तो प्रेम, सेवा आणि मानवतेचा दूत आहे.
टाळ-मृदंगाचा निनाद हा केवळ संगीत नाही; तो भक्तीचा स्पंदनशील आवाज आहे. आणि आषाढी एकादशी हा केवळ उत्सव नाही; तो भक्ताच्या डोळ्यातील अश्रू, ओठांवरील नामस्मरण आणि अंतःकरणातील अखंड श्रद्धेचा महापूर आहे.या पवित्र दिवशी विठ्ठल-रखुमाईच्या चरणी एकच प्रार्थना—”सर्वांच्या जीवनात सुख, समाधान, आरोग्य आणि समृद्धी नांदो. मनामनांत प्रेम फुलो, प्रत्येकाच्या ओठी हरिनाम राहो आणि विटेवर उभ्या सावळ्या विठुरायाची कृपाछाया अखंड जगावर राहो.”टाळ-मृदंगाचा निनाद अखंड घुमत राहो…ज्ञानोबा-तुकारामांचा जयघोष दुमदुमत राहो…आणि प्रत्येकाच्या अंतःकरणात विठ्ठलभक्तीचा दिवा सदैव तेवत राहो.॥ पांडुरंग हरी… वासुदेव हरी… जय जय रामकृष्ण हरी… ॥
