दिल्ली, दि. 18 : भारतातील शिक्षण क्षेत्रात क्रांतिकारक बदल घडवून आणणारे, पर्यावरण संरक्षणासाठी नावीन्यपूर्ण उपाय शोधणारे आणि लडाखच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने आवाज उठवणारे सोनम वांगचुक हे देशातील सर्वाधिक चर्चेत असलेल्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत. ‘3 Idiots’ चित्रपटातील फुनसुख वांगडू या पात्राची प्रेरणा म्हणूनही त्यांचे नाव घेतले जाते. मात्र, त्यांची खरी ओळख ही केवळ चित्रपटापुरती मर्यादित नसून ती शिक्षण, विज्ञानाधारित नवकल्पना आणि सामाजिक परिवर्तनाशी जोडलेली आहे.
बालपण आणि शिक्षण
सोनम वांगचुक यांचा जन्म १ सप्टेंबर १९६६ रोजी लडाखमधील उलेतोकपो (Uleytokpo) या गावात झाला. त्यांच्या गावात शाळा नसल्यामुळे वयाच्या नवव्या वर्षापर्यंत त्यांचे प्राथमिक शिक्षण आईने मातृभाषेत घरीच केले. त्यानंतर त्यांनी श्रीनगरमध्ये शालेय शिक्षण घेतले. पुढे त्यांनी नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (NIT), श्रीनगर येथून मेकॅनिकल इंजिनिअरिंगचे शिक्षण पूर्ण केले.शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती१९८८ मध्ये त्यांनी SECMOL (Students’ Educational and Cultural Movement of Ladakh) या संस्थेची सह-स्थापना केली. या संस्थेचे उद्दिष्ट पारंपरिक परीक्षाकेंद्री शिक्षणाऐवजी कौशल्य, प्रयोग, स्थानिक ज्ञान आणि प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित शिक्षण विकसित करणे हे होते. SECMOL मुळे अनेक नापास विद्यार्थ्यांनी नव्या पद्धतीने शिक्षण घेऊन यश मिळवले.’
आइस स्तूप’ची जगप्रसिद्ध संकल्पनालडाखमध्ये पाण्याच्या टंचाईवर उपाय म्हणून सोनम वांगचुक यांनी Ice Stupa ही कृत्रिम हिमनदी विकसित केली. हिवाळ्यात पाणी गोठवून तयार केलेले हे बर्फाचे स्तूप उन्हाळ्यात हळूहळू वितळतात आणि शेतीसाठी आवश्यक पाणी उपलब्ध करून देतात. या पर्यावरणपूरक कल्पनेला जागतिक स्तरावर मोठी दाद मिळाली.पर्यावरण आणि हिमालयासाठी लढासोनम वांगचुक यांनी हिमालयीन प्रदेशातील पर्यावरण संवर्धन, शाश्वत विकास आणि स्थानिक लोकांच्या हक्कांसाठी सातत्याने आवाज उठवला आहे.
लडाखच्या पर्यावरणाचे संरक्षण, स्थानिक संस्कृतीचे जतन आणि संवैधानिक संरक्षणाच्या मागण्यांसाठी त्यांनी अनेक शांततापूर्ण आंदोलने केली. २०२६ मध्येही ते विविध शैक्षणिक आणि पर्यावरणीय मुद्द्यांवर उपोषण व आंदोलनांमुळे चर्चेत राहिले.
पुरस्कार आणि सन्मान
सोनम वांगचुक यांच्या कार्याची राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दखल घेण्यात आली आहे. त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार (२०१८), Rolex Award for Enterprise (२०१६) यांसह अनेक प्रतिष्ठित सन्मान मिळाले आहेत. त्यांच्या कार्यामुळे जगभरातील शिक्षणतज्ज्ञ आणि पर्यावरण अभ्यासक त्यांना प्रेरणास्थान मानतात.
